Ένας πρακτικός οδηγός για τη βοήθεια στη διακοπή καπνίσματος
Το κάπνισμα αποτελεί την κύρια αιτία θανάτου που μπορεί να προληφθεί, με περίπου 20.000 θανάτους ετησίως στην Ελλάδα να αποδίδονται σε νοσήματα που σχετίζονται με αυτό. Στο φαρμακείο, μπορούμε να μετατρέψουμε την πρόθεση διακοπής σε ένα δομημένο και εξατομικευμένο σχέδιο υποστήριξης.
Εθισμός: Δύο εμπόδια που πρέπει να ξεπεραστούν
Η νικοτίνη ενεργοποιεί τους νικοτινικούς υποδοχείς (nAChR), προκαλώντας μια ταχεία απελευθέρωση ντοπαμίνης: Μια έξαρση μέσα σε δευτερόλεπτα, έντονη ενίσχυση και επακόλουθα συμπτώματα στέρησης (ευερεθιστότητα, άγχος, διαταραχές ύπνου, λιγούρες). Εκτός από αυτό το βιολογικό εμπόδιο, υπάρχει και ένα συμπεριφορικό: Η χειρονομία, το πλαίσιο και η διαχείριση του στρες. Η επιτυχία στη διακοπή εξαρτάται από την αντιμετώπιση και των δύο αυτών διαστάσεων μαζί.
Ο Φαύλος Κύκλος του Εθισμού
Η νικοτίνη είναι μια από τις πιο εθιστικές ουσίες: Η ταχεία δράση της στον εγκέφαλο εξηγεί γιατί η δύναμη της θέλησης από μόνη της συχνά αποτυγχάνει. Ο συνδυασμός της σωστής δοσολογίας θεραπείας υποκατάστασης νικοτίνης, της υποστήριξης κινήτρων και της τακτικής παρακολούθησης, αυξάνει σημαντικά τις πιθανότητες επιτυχούς και διαρκούς διακοπής.
Από την Αμφιθυμία σε ένα Σχέδιο Θεραπείας
Εξερευνούμε τα κίνητρα (υγεία, δίκτυο υποστήριξης, οικονομικά) και τα εμπόδια (επιθυμίες, βάρος, αποτυχίες) για να αναπτύξουμε από κοινού ένα σχέδιο: Ημερομηνία έναρξης διακοπής, δίκτυο υποστήριξης και πρόβλεψη επικίνδυνων καταστάσεων. Η ανάλυση του χρόνου που έχει παρέλθει από το πρώτο τσιγάρο καθοδηγεί τη δοσολογία και τη στρατηγική, όπως και το Τεστ Fagerström (βλ. παρακάτω).Η εξάρτηση θεωρείται ανύπαρκτη εάν η βαθμολογία είναι μεταξύ 0 και 2, ήπια μεταξύ 3 και 4, μέτρια μεταξύ 5 και 6, σοβαρή μεταξύ 7 και 8 και πολύ σοβαρή μεταξύ 9 και 10.
Ερωτηματολόγιο Fagerstrom
| Βαθμολογία | ||
| Πόση ώρα αφότου ξυπνάτε κάνετε το πρώτο σας τσιγάρο; | Στα 5 πρώτα λεπτά | 3 |
| Μεταξύ 6-30 λεπτών | 2 | |
| Μεταξύ 31-60 λεπτών | 1 | |
| Μετά από 60 λεπτά | 0 | |
| Δυσκολεύεστε να μην καπνίστε σε χώρους όπου απαγορεύεται το κάπνισμα; | Ναι | 1 |
| Όχι | 0 | |
| Ποιο τσιγάρο μέσα στην ημέρα θα έκοβες πιο εύκολα; | Το πρώτο το πρωί | 1 |
| Δεν έχει σημασία | 0 | |
| Πόσα τσιγάρα την ημέρα καπνίζετε κατά μέσο όρο; | 10 ή λιγότερα | 0 |
| 11-20 | 1 | |
| 21-30 | 2 | |
| 31 και πάνω | 3 | |
| Καπνίζετε πιο συχνά το πρωί παρά το απόγευμα; | Ναι | 1 |
| Όχι | 0 | |
| Καπνίζετε όταν είσαστε άρρωστος, όταν πρέπει να μείνετε στο κρεβάτι όλη μέρα; | Ναι | |
| Όχι | ||
| Σύνολο | ||
Βασικές ερωτήσεις που πρέπει να τεθούν στον καπνιστή:
“Τι θα μπορούσε να εμποδίσει την επιτυχία σας;”
“Αντίθετα, τι θα μπορούσε να σας βοηθήσει να πετύχετε;”
“Πόσα τσιγάρα κάνετε την ημέρα; Και πόσο σύντομα μετά το ξύπνημα καπνίζετε το πρώτο σας;”
“Τι βρίσκετε πιο δύσκολο;”
“Ποιες καταστάσεις πυροδοτούν συχνότερα την επιθυμία σας για κάπνισμα;”
Ποιες θεραπευτικές επιλογές είναι διαθέσιμες;
1.Θεραπείες υποκατάστασης νικοτίνης
• Τα επιθέματα (16 ώρες/24 ώρες) ελέγχουν την υποκείμενη εξάρτηση.
• Οι από του στόματος μορφές (τσίχλες, παστίλιες/δισκία, στοματικό σπρέι, εισπνευστήρας), αντιμετωπίζουν τις έντονες επιθυμίες.
• Ο συνδυασμός επιθεμάτων και από του στόματος μορφών, συνιστάται για σοβαρή εξάρτηση ή έντονη επιθυμία νωρίς το πρωί.
Πόσο πρέπει να διαρκεί η θεραπεία;
Η ελάχιστη διάρκεια είναι περίπου τρεις μήνες. Η υποδοσολογία παραμένει η κύρια αιτία αποτυχίας. Είναι καλύτερο να προσαρμοστεί κανείς για μια μικρή, παροδική υπερδοσολογία (αίσθημα παλμών, ναυτία, πονοκέφαλοι), παρά να επιτρέψει την επιμονή έντονης επιθυμίας, καθώς αυτά τα συμπτώματα διορθώνονται εύκολα με μια γρήγορη προσαρμογή της δόσης.
Οδηγίες Χρήσης και Παρακολούθηση από το Φαρμακείο
Κάθε συμβουλή βοηθά στη διασφάλιση ασφαλούς θεραπείας και στη μεγιστοποίηση των πιθανοτήτων επιτυχίας:
• Διαδερμικά έμπλαστρα: Εφαρμόστε το πρωί σε στεγνό, καθαρό και άτριχο δέρμα. Αλλάξτε τις περιοχές εφαρμογής για να ελαχιστοποιήσετε τον ερεθισμό του δέρματος και μην κόβετε ποτέ το έμπλαστρο, καθώς αυτό θα μεταβάλει την κινητική απελευθέρωσης.
• Στοματικές μορφές: Πρέπει να χρησιμοποιούνται με την τεχνική “μάσημα-παύση-στάση” για να αποφευχθεί η ταχεία απορρόφηση. Είναι σημαντικό να θυμάστε να αποφεύγετε τα όξινα ποτά για 15 λεπτά πριν και μετά τη λήψη, καθώς μειώνουν την απορρόφηση νικοτίνης από το στόμα.
• Στοματικό σπρέι: Αποτελεσματικό για τον έλεγχο μιας επείγουσας επιθυμίας.
• Εισπνευστήρας: Κατάλληλος για ασθενείς με ισχυρή εξάρτηση από τη σωματική πράξη του καπνίσματος, καθώς αναπαράγει εν μέρει την πράξη της εισπνοής τσιγάρου.
Συνήθεις Θεραπευτικές Προσαρμογές
Ο ρόλος μας ως φαρμακοποιοί περιλαμβάνει επίσης την προσαρμογή της θεραπείας σύμφωνα με τα συμπτώματα που αναφέρονται κατά τη διάρκεια των ραντεβού παρακολούθησης:
• Επίμονες πρωινές επιθυμίες: Αυξήστε τη δόση του έμπλαστρου ή συνδυάστε την συστηματικά με μια στοματική μορφή.
• Οξείες επιθυμίες: Χρησιμοποιήστε το στοματικό σπρέι ή ακόμα και την συσκευή εισπνοής εάν είναι απαραίτητο.
• Αϋπνία ή εφιάλτες: Επιλέξτε ένα διαδερμικό έμπλαστρο 16 ωρών αντί για ένα 24ωρο.
• Αναμενόμενη αύξηση βάρους (μέσος όρος 2 έως 4 κιλά): Δώστε έμφαση στην καλή ενυδάτωση, προσφέρετε χορταστικά σνακ (φρούτα, γιαούρτι, πρωτεΐνη) και ενθαρρύνετε την τακτική σωματική δραστηριότητα, ακόμη και μέτρια.
• Διαχείριση στρες και ευερεθιστότητας: Προτείνετε φυτοθεραπευτική υποστήριξη με ένα ξηρό εκχύλισμα βαλεριάνας.
2.Φαρμακευτικές θεραπείες
• Βουπροπιόνη: Αντικαταθλιπτικό που αναστέλλει την επαναπρόσληψη ντοπαμίνης και νορεπινεφρίνης. Μειώνει τα συμπτώματα στέρησης και την επιθυμία για κάπνισμα. Η χρήση του περιορίζεται από πολυάριθμες αντενδείξεις (ιστορικό επιληπτικών κρίσεων, απότομη στέρηση αλκοόλ, διατροφικές διαταραχές, χρήση ΜΑΟΙ) και απαιτεί στενή παρακολούθηση για την πρόληψη επιληπτικών κρίσεων και ψυχιατρικών επιπτώσεων.
• Βαρενικλίνη: Μερικός αγωνιστής των α4β2 νικοτινικών υποδοχέων. Μειώνει την επιθυμία για κάπνισμα και την ανταμοιβή που σχετίζεται με το κάπνισμα, περιορίζοντας την πιθανότητα υποτροπής. Ξεκινά 1 έως 2 εβδομάδες πριν από τη διακοπή, με σταδιακή τιτλοποίηση (συχνή ναυτία), σε διάστημα 12 εβδομάδων, το οποίο μπορεί να παραταθεί εάν είναι απαραίτητο.
3.Νεότερα Δεδομένα στη θεραπεία
Η Κυτισινικλίνη, ένα φυσικό φυτικό αλκαλοειδές, αναδεικνύεται σε ένα ιδιαίτερα ισχυρό και καλά ανεκτό «όπλο» στη διακοπή του καπνίσματος, σύμφωνα με τα νεότερα επιστημονικά δεδομένα που παρουσιάστηκαν στο 34ο Πανελλήνιο Πνευμονολογικό Συνέδριο, το οποίο πραγματοποιήθηκε πρόσφατα στην Αθήνα. Τα δεδομένα αυτά επιβεβαιώνουν υψηλά ποσοστά επιτυχούς διακοπής του καπνίσματος, τόσο σε συμβατικούς καπνιστές όσο και σε χρήστες ηλεκτρονικών τσιγάρων, ενισχύοντας τον ρόλο της Κυτισινικλίνης ως αποτελεσματικής θεραπευτικής επιλογής.
Κλείνοντας, να σημειωθεί ότι τα ηλεκτρονικά τσιγάρα και οι ατμιστές προκαλούν εξάρτηση και η χρήση τους από εφήβους τα καθιστά μείζον ζήτημα δημόσιας υγείας. Τέλος, ο ΠΟΥ επισημαίνει ότι λειτουργούν συχνά ως «πύλη εισόδου» (gateway) προς τη χρήση συμβατικών τσιγάρων.
Από την ΟΛΙΝΑ ΗΛΙΑΔΟΥ, Φαρμακοποιό, MSc Clinical Pharmacologist, MBA in Pharmacy Management, MPharm
