fbpx

Η Τοξικότητα των Αντικαρκινικών Φαρμάκων

Η διάγνωση της επάρατης νόσου είναι από τις δυσκολότερες στιγμές που μπορεί να αντιμετωπίσει ο άνθρωπος κατά τη διάρκειας της ζωής του.

Κληρονομικοί παράγοντες, τρόπος ζωής και φυσικά η ατυχία, ευθύνονται για τη βίαιη και στενάχωρη αλλαγή της καθημερινότητας.

Η Τοξικότητα των Αντικαρκινικών Φαρμάκων.

Η αβεβαιότητα και ο φόβος γύρω από την ασθένεια, η αντιμετώπιση της οποίας είναι δύσκολη και πολυπαραγοντική, χωρίς τη δυνατότητα προβλέψεων, κυριεύουν τον άνθρωπο μόλις πληροφορηθεί τη δυσάρεστη διάγνωση.

Οι ασθενείς αναζητούν υποστήριξη και ελπίδα και ο φαρμακοποιός βρίσκεται δίπλα τους σε αυτό το δύσκολο ταξίδι που μόλις ξεκίνησε.

Ας πάρουμε, όμως, τα πράγματα με τη σειρά, ξεκινώντας από τη φαρέτρα των ογκολόγων, η οποία αποτελείται από πληθώρα χημειοθεραπευτικών φαρμάκων που χρησιμοποιούνται ως μονοθεραπεία ή συνδυαστικά με την ακτινοθεραπεία και τη χειρουργική επέμβαση.

Η χημειοθεραπεία στοχεύει στην αναχαίτιση του πολλαπλασιασμού των ταχέως αναπτυσσόμενων καρκινικών κυττάρων.

Ωστόσο, υπάρχουν ομάδες κυττάρων στον οργανισμό, όπως αυτά του πεπτικού συστήματος, του αναπαραγωγικού συστήματος, του μυελού των οστών και των θυλάκων της τρίχας, τα οποία πολλαπλασιάζονται τάχιστα υπό φυσιολογικές συνθήκες.

Η αδυναμία διαχωρισμού μεταξύ των υγιών και των βλαπτικών ταχέως πολλαπλασιαζόμενων κυττάρων από τα κυτταροτοξικά φάρμακα, οδηγεί σε σημαντικές παρενέργειες, οι οποίες ωστόσο είναι ανεκτές από την επιστημονική κοινότητα, με γνώμονα τη θεραπευτική αξία των εν λόγω μέσων.

Η εμφάνιση των παρενεργειών εξαρτάται από το είδος της χημειοθεραπείας, την κατάσταση της υγείας των ασθενών και το προσδοκώμενο αποτέλεσμα που καθορίζει τη δοσολογία και τη διάρκεια της θεραπείας.

  • Στις περιπτώσεις όπου η νόσος δεν είναι ιάσιμη και στόχος της θεραπείας είναι η παράταση του προσδόκιμου ζωής, χρησιμοποιούνται συνήθως χαμηλότερες δοσολογίες και μικρότερης διάρκειας αγωγές, που αποσκοπούν στον περιορισμό των παρενεργειών και τη βελτίωση της ποιότητας ζωής.
  • Για την επίτευξη της ίασης, εφόσον η ηλικία και η κατάσταση της υγείας του ασθενούς το επιτρέπουν, χρησιμοποιούνται επιθετικότερες αγωγές σε πλήρη δοσολογία, απαιτώντας καλύτερο έλεγχο των αυξημένων παρενεργειών.

Οι παρενέργειες αυτών των φαρμάκων επηρεάζουν πολλαπλά συστήματα του οργανισμού και έχουν διαφορετική διάρκεια και έναρξη.

Η οξεία τοξικότητα εμφανίζεται αμέσως μετά την έναρξη της θεραπείας και συνήθως αντιμετωπίζεται με την κατάλληλη φαρμακευτική αγωγή και τεχνικές πρόληψης, όπου μπορούν να εφαρμοστούν.

Αιματολογική τοξικότητα

Οι επιπτώσεις των φαρμάκων στον μυελό των οστών οδηγούν σε ουδετεροπενία, αναιμία και θρομβοπενία.

Οι τρεις αρχές που ακολουθούνται για την αποφυγή λοίμωξης σε ασθενείς με καρκίνο είναι:

- Η υποστήριξη του ανοσοποιητικού συστήματος,

- Η διατήρηση των μηχανικών φραγμών προστασίας και

- Η μείωση των πιθανών εστιών μόλυνσης.

Οι επιπτώσεις της αναιμίας αντιμετωπίζονται με τη χρήση ερυθροποιητίνης (εφόσον ενδείκνυται) ή με μετάγγιση αίματος στις υπόλοιπες περιπτώσεις.

Για την αντιμετώπιση των εξαιρετικά χαμηλών επιπέδων λευκών αιμοσφαιρίων που μπορεί να καταγραφούν μετά από χορήγηση κυτταροτοξικών φαρμάκων, αφήνοντας τον οργανισμό ευάλωτο σε λοιμώξεις, χρησιμοποιούνται αυξητικοί παράγοντες λευκών αιμοσφαιρίων μετά τη χορήγηση της χημειοθεραπείας.

Για τη διατήρηση των φυσικών φραγμών, προτείνεται η καλή ενυδάτωση του δέρματος, η καλή σωματική και στοματική υγιεινή και το συχνό πλύσιμο των χεριών ή η χρήση αντισηπτικού.

Τέλος, η χρήση μάσκας και η αποφυγή του συγχρωτισμού, ειδικά γι’ αυτούς τους ασθενείς, είναι επίκαιρη και πιο σημαντική από ποτέ στις ημέρες της πανδημίας.

Οι επιπτώσεις της αναιμίας αντιμετωπίζονται με τη χρήση ερυθροποιητίνης (εφόσον ενδείκνυται) ή με μετάγγιση αίματος στις υπόλοιπες περιπτώσεις.

Η θρομβοπενία αφήνει τους ασθενείς εξαιρετικά ευάλωτους σε εξωτερική και εσωτερική αιμορραγία, η οποία εάν δεν γίνει γρήγορα αντιληπτή, μπορεί να αποβεί απειλητική για τη ζωή.

Αν και μπορεί να αντιμετωπιστεί με φαρμακευτική αγωγή, συνήθως προτιμάται η μετάγγιση αιμοπεταλίων, λόγω αυξημένης πιθανότητας παρενεργειών στο καρδιαγγειακό και αναπνευστικό σύστημα.

Ναυτία και Έμετος

Ανήκουν στις πιο γνωστές παρενέργειες της χημειοθεραπείας και αποτελούν τον μεγαλύτερο φόβο και ανασταλτικό παράγοντα των ασθενών που υποβάλλονται σε τέτοιου είδους αγωγή.

Εάν δεν γίνει σωστή διαχείριση από τον ογκολόγο, η ναυτία και ο έμετος μπορεί να οδηγήσουν σε σημαντική μείωση της ποιότητας ζωής των ασθενών και ίσως ακόμα και σε διακοπή της θεραπείας.

Ανάλογα με το ποσοστό ασθενών στους οποίους εμφανίζεται η συγκεκριμένη παρενέργεια, τα χημειοθραπευτικά φάρμακα χωρίζονται σε τέσσερις ομάδες:

- Υψηλή εμετογόνος δράση (άνω του 90%), π.χ. σισπλατίνη και δακαρβαζίνη,

- Μέτρια εμετογόνος δράση (30-90%), π.χ. καρβοπλατίνη και δοξορουβικίνη,

- Χαμηλή εμετογόνος δράση (10-30%), π.χ. ετοποσίδη και γεμσιταβίνη και

- Εξαιρετικά χαμηλή εμετογόνος δράση (χαμηλότερη του 10%), π.χ. υδροξυουρία και η βινκριστίνη.

Φυσικά, σημαντικό ρόλο στην κατηγοριοποίηση διαδραματίζει η δοσολογία και η διάρκεια χορήγησης.

Οι συγκεκριμένες παρενέργειες οφείλονται στην ενεργοποίηση των υποδοχέων της σεροτονίνης και της νευροκινίνης του νευρικού συστήματος και για την καλύτερη αντιμετώπισή τους χρησιμοποιούνται οι αντίστοιχοι αναστολείς.

Φάρμακα υψηλής αποτελεσματικότητας θεωρούνται η ονδανσετρόνη (αναστολέας 5-HT3) και η απρεπιτάντη (αναστολέας ΝΚ1).

Τα φάρμακα υψηλής εμετογόνου δράσης μπορεί να χρησιμοποιηθούν σε συνδυασμό με δεξαμεθαζόνη.

Άλλα φάρμακα που χρησιμοποιούνται στις πιο απλές περιπτώσεις είναι η δομπεριδόνη, η μετοκλοπραμίδη και η λοραζεπάμη, κυρίως σαν αγχολυτικό για την πρόληψη της προκαταβολικής έμεσης πριν από την έναρξη της χημειοθεραπείας.

Προσοχή απαιτείται στην αντιμετώπιση των παρενεργειών των αντιεμετικών φαρμάκων.

Δυσκοιλιότητα και πονοκέφαλος (ονδανσετρόνη και απρεπιτάντη), δυσπεψία και αϋπνία (δεξαμεθαζόνη), είναι μερικές από τις προβλέψιμες και αντιμετωπίσιμες ανεπιθύμητες ενέργειες.

Στις περιπτώσεις υψηλού ρίσκου εμφάνισης της δυσκοιλιότητας, η πρόληψη είναι ευκολότερη από την αντιμετώπιση.

Τοξικότητα γαστρεντερικού συστήματος

Διάρροια / Δυσκοιλιότητα

Φάρμακα όπως η φθοριοουρακίλη, η καπεσιταβίνη και οι αναστολείς της πρωτεϊνικής κινάσης της τυροκίνης, σχετίζονται με την πρόκληση διάρροιας η οποία μπορεί να οδηγήσει, ανάλογα με την έντασή της, σε σοβαρή αφυδάτωση.

Για την αντιμετώπισή της ήπιας μορφής που οφείλεται στη χημειοθεραπεία, μπορεί να χρησιμοποιηθούν αντιδιαρροϊκά φάρμακα όπως η λοπεραμίδη και ηλεκτρολύτες.

Αρκετά συχνά, ασθενείς που υποβάλλονται σε χημειοθεραπεία υποφέρουν από δυσκοιλιότητα που οφείλεται κυρίως, στο προχωρημένο της ηλικίας, στη μειωμένη κινητικότητα ως αποτέλεσμα της νόσου, στη λήψη οπιοειδών φαρμάκων για την αντιμετώπιση του ισχυρού πόνου και σπανιότερα στη λήψη των χημειοθεραπευτικών φαρμάκων.

Στις περιπτώσεις υψηλού ρίσκου εμφάνισης της δυσκοιλιότητας, η πρόληψη είναι ευκολότερη από την αντιμετώπιση.

Έτσι, συστήνεται διατροφή πλούσια σε ίνες και λήψη επαρκούς ποσότητας υγρών σε καθημερινή βάση.

Επί εμφάνισης των συμπτωμάτων, χρησιμοποιούνται αυξητικά του όγκου των κοπράνων ως πρώτη γραμμή αντιμετώπισης και ωσμωτικά καθαρτικά (γλυκερίνη, λακτουλόζη) ή διεγερτικά της εντερικής κινητικότητας (σέννα, δισακοδύλη) για τις δυσκολότερες περιπτώσεις.

Στοματίτιδα

Καθώς τα κύτταρα ολόκληρου του επιθηλίου του πεπτικού συστήματος ανήκουν στα ταχέως πολλαπλασιαζόμενα που επηρεάζονται από τη χημειοθεραπεία, η εμφάνιση εξελκώσεων στο στόμα είναι μια συχνή και εξαιρετικά επώδυνη παρενέργεια.

Ερυθρότητα, πόνος, αιμορραγία των ούλων, έλκη στη στοματική κοιλότητα και μυκητιάσεις, συνθέτουν την εικόνα της στοματίτιδας.

Φάρμακα που μπορούν να προκαλέσουν στοματίτιδα είναι η μεθοτρεξάτη, η δοξορουβικίνη, η βινκριστίνη, η φθοριοουρακίλη, κ.ά.

Όπως και στη δυσκοιλιότητα, η καλύτερη στρατηγική για τη μετρίαση των συμπτωμάτων της στοματίτιδας είναι η πρόληψη και συγκεκριμένα η καλή στοματική υγιεινή.

Πριν την έναρξη της χημειοθεραπείας, συστήνεται η επίσκεψη σε οδοντίατρο για τον καλό καθαρισμό του στόματος.

Είναι πολύ σημαντικό το τακτικό πλύσιμο των δοντιών (τουλάχιστον 3-4 φορές την ημέρα), χρησιμοποιώντας πολύ μαλακή οδοντόβουρτσα που πρέπει να ανανεώνεται συχνά.

Συνιστάται η χρήση οδοντόκρεμας με φθόριο και στοματικών διαλυμάτων που περιέχουν υπεροξείδιο του υδρογόνου, διττανθρακικό νάτριο και χλωρεξιδίνη (για περιορισμένο χρονικό διάστημα για την αποφυγή του χρωματισμού των δοντιών), ενώ καλό είναι να αποφεύγεται η χρήση στοματικών διαλυμάτων που περιέχουν αλκοόλ.

Φάρμακα όπως η σουκραλφάτη, χρησιμοποιούνται για την προστασία της στοματικής κοιλότητας καθώς και παυσίπονα, συνήθως σε υγρή μορφή για ευκολότερη κατάποση, για την αντιμετώπιση του πόνου.

Τέλος, για την αντιμετώπιση των μυκητιάσεων που εμφανίζονται κυρίως σε ασθενείς με χαμηλό αριθμό λευκών αιμοσφαιρίων, χρησιμοποιείται διάλυμα νυστατίνης και από του στόματος θεραπεία φλουκοναζόλης.

Αλωπεκία

Η αλωπεκία αποτελεί μια πολύ συχνή και ενοχλητική παρενέργεια της χημειοθεραπείας με εξαιρετικά αρνητικές συνέπειες στην ψυχολογία των ασθενών, χωρίς ωστόσο να ενέχει κίνδυνο για την υγεία και τη ζωή τους.

Οφείλεται στην κυτταροτοξική επίδραση των φαρμάκων στα ταχέως αναπτυσσόμενα κύτταρα των τριχοθυλάκων και εξαρτάται από το φάρμακο, τη δόση και τη διάρκεια της θεραπείας.

Η μοναδική αντιμετώπιση είναι η ψυχολογική υποστήριξη και η καλή ενημέρωση των ασθενών για την παροδικότητα της ανεπιθύμητης ενέργειας, καθώς στην πλειονότητα των περιπτώσεων η αλωπεκία είναι πλήρως αναστρέψιμη μετά το πέρας της αγωγής.

Βιβλιογραφία

Remesh, A. (2012) Toxicities of anticancer drugs and its management. Int J Basic Clin Pharmacol. 1 (1), 2-12
Papadakis, M (ed) (2019) Current Medical Diagnosis & Treatment. (58th ed) McGraw-Hill Education
Rang, H., Dale, M., Ritter, J. (2007) Rang and Dale’s Pharmacology. Churchill Livingstone Elsevier

Νικόλαος Μανέτας, Φαρμακοποιός, MSc International Health Management, MPharm
www.PharmaManage.gr

Κοινοποιήστε το Άρθρο:


e-learning-pharmamanage.gr


Σεβόμαστε την Ιδιωτικότητά σας

Εμείς και οι συνεργάτες μας αποθηκεύουμε ή/και έχουμε πρόσβαση σε πληροφορίες σε μια συσκευή, όπως cookies και επεξεργαζόμαστε προσωπικά δεδομένα, όπως μοναδικά αναγνωριστικά και τυπικές πληροφορίες, που αποστέλλονται από μια συσκευή για εξατομικευμένες διαφημίσεις και περιεχόμενο, μέτρηση διαφημίσεων και περιεχομένου, καθώς και απόψεις του κοινού για την ανάπτυξη και βελτίωση προϊόντων.

Με την άδειά σας, εμείς και οι συνεργάτες μας ενδέχεται να χρησιμοποιήσουμε ακριβή δεδομένα γεωγραφικής τοποθεσίας και ταυτοποίησης μέσω σάρωσης συσκευών. Μπορείτε να κάνετε κλικ για να συναινέσετε στην επεξεργασία από εμάς και τους συνεργάτες μας όπως περιγράφεται παραπάνω. Λάβετε υπόψη ότι κάποια επεξεργασία των προσωπικών σας δεδομένων ενδέχεται να μην απαιτεί τη συγκατάθεσή σας, αλλά έχετε το δικαίωμα να αρνηθείτε αυτήν την επεξεργασία. Οι προτιμήσεις σας θα ισχύουν μόνο για αυτόν τον ιστότοπο. Μπορείτε πάντα να αλλάξετε τις προτιμήσεις σας επιστρέφοντας σε αυτόν τον ιστότοπο ή επισκεπτόμενοι τους όρους Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων