Φωτοευαισθησία και Φάρμακα

Η δερματική φωτοευαισθησία ή η φωτοτοξικότητα προκύπτει ως αποτέλεσμα του συνδυασμού χημικών ουσιών και ακτινοβολίας.

Πολλά φάρμακα διαφόρων θεραπευτικών κλάσεων ευθύνονται, και η ομάδα του φαρμακείου πρέπει να είναι έτοιμη να δώσει τις κατάλληλες προφυλάξεις κατά τη χρήση τους, αλλά και να αντιμετωπίσει την εκδήλωσή τους.

Φωτοευαισθησία και Φάρμακα

Η φωτοευαισθησία συνίσταται σε μία δερματική αντίδραση έναντι της ακτινοβολίας, λόγω της υπερβολικής έκθεσης ή της υπερευαισθησίας του ατόμου σε αυτήν, στην οποία εμπλέκεται το ανοσοποιητικό σύστημα.

Η εν λόγω αντίδραση δύναται να είναι ιδιοπαθής ή να εκδηλωθεί έπειτα από έκθεση σε συγκεκριμένες χημικές ουσίες ή και να αποτελέσει προοίμιο μιας συστηματικής νόσου που θα εκδηλωθεί δυνητικά στο μέλλον.

Τα φωτοευαισθητοποιητικά φάρμακα

ΜΣΑΦ: κετοπροφένη, πιροξικάμη, κ.α.

Φθοριοκινολόνες: μοξιφλοξασίνη, σιπροφλοξασίνη, λεβοφλοξασίνη, κ.α.

Κυκλίνες: δοξυκυκλίνη, μινοκυκλίνη, κ.α.

Σουλφοναμίδες: σουλφαδιαζίνη, γλικλαζίδη, κ.α.

Φαινοθειαζίνες: χλωροπρομαζίνη, λεβομεπρομαζίνη, μεκουιταζίνη, οξομεταζίνη, κ.α.

Φάρμακα για την αντιμετώπιση της αγγειίτιδας: αμιοδαρόνη, κορδαρόνη, κ.α.

Αντινεοπλασματικά φάρμακα: καρβοπλατίνη, καρμουστίνη, χλωραμβουκίλη, μεχλωραιθαμίνη, σισπλατίνη, κυκλοφωσφαμίδη, δακαρβαζίνη, 5-φθοροουρακίλη, μιτομυκίνη, τεμοζολομίδη, κ.α.

Προϊόντα PUVA θεραπείας: 8-μεθοξυψωραλένιο, 5-μεθοξυψωραλένιο

Οι φαρμακευτικές φωτοδερματίτιδες - Μηχανισμοί δράσεις

Οι αντιδράσεις φωτοευαισθησίας οφείλονται στην αλληλεπίδραση του υπεριώδους φωτός με το φάρμακο, ή ενός μεταβολίτη του με το δέρμα.

Δύνανται να προκαλέσουν αλλεργικής φύσεως αντιδράσεις (έκζεμα, φωτοαλλεργία), είτε τοξικής φύσεως αντιδράσεις (ηλιακό έγκαυμα, φωτοτοξικότητα).

Οι φαρμακευτικές αντιδράσεις φωτοευαισθησίας αντιστοιχούν στο σύνολο των παθολογικών δερματικών αντιδράσεων, που προκαλούνται εξαιτίας της αλληλεπίδρασης μεταξύ ορισμένων μηκών κύματος του φάσματος υπεριώδους (UV) ή της ορατής ακτινοβολίας και ενός φαρμάκου ή ενός δραστικού μεταβολίτη του.

Η φωτοτοξική αντίδραση, η οποία συνιστά την πιο συνηθισμένη φωτοχημική αντίδραση, αφορά κάθε άτομο που λαμβάνει επαρκείς δόσεις φωτοευαίσθητων ουσιών και στη συνεχεία εκτίθεται στο φως.

Η εμφάνιση των συμπτωμάτων είναι άμεση, έως λίγες ώρες αργότερα.

Η φωτοαλλεργία από την άλλη παρουσιάζει χαμηλή επίπτωση, καθώς απαιτεί προηγούμενη ευαισθητοποίηση.

Είναι πιο σπάνια, γιατί αφορά στην ικανότητα ευαισθητοποίησης του ατόμου.

Τα συμπτώματα εμφανίζονται με καθυστέρηση, συχνά μέχρι και 48 ωρών και μπορεί να επιμείνουν και μετά την απομάκρυνση του φαρμάκου από τον οργανισμό.

Τα κύρια φωτοευαισθητοποιητικά φάρμακα

Τα φάρμακα που εμπλέκονται ανήκουν σε πολύ διαφορετικές τάξεις.

Ωστόσο, τρεις κατηγορίες φωτοευαίσθητων ουσιών (χρωμοφόρα) είναι κυρίως υπεύθυνες για τις αντιδράσεις φωτοευαισθησίας:

• τα αντιβιοτικά,

• τα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη (ΜΣΑΦ) και

• οι φαινοθειαζίνες με αντιψυχωτική, αντιεμετική, αντιβηχική και αντιαλλεργική δράση.

Οι κυκλίνες, με τη σειρά τους, επάγουν αντιδράσεις φωτοτοξικότητας με διάφορες κλινικές εκδηλώσεις τύπου ομαλού λειχήνα, λύκου και ονυχόλυσης.

Η ένταση της αντίδρασης ποικίλει ανάλογα με τον τύπο της κυκλίνης.

Ο κίνδυνος με τη μινοκυκλίνη φαίνεται να μειώνεται αισθητά.

Τα σουλφοναμίδια έχουν χαμηλό φωτοαλλεργικό δυναμικό.

Εντούτοις, η σουλφαδιαζίνη εμπλέκεται κατ' εξαίρεση στις αντιδράσεις φωτοευαισθητοποίησης.

Όσον αφορά στα ΜΣΑΦ, η πιροξικάμη μπορεί να είναι υπεύθυνη για αντιδράσεις φωτοευαισθησίας αλλεργικού τύπου, με αποτέλεσμα έκζεμα των εκτιθεμένων ζωνών με φυσαλίδες.

Η θεραπεία απαιτεί κορτικοστεροειδή per os και δεν αποκλείεται ακόμη και η εμφάνιση αναγκαιότητας για νοσηλεία.

Φωτοθεραπεία

Η φωτοθεραπεία, ή PUVA θεραπεία ,συνίσταται στην ακτινοβόληση ορισμένων περιοχών του δέρματος με υπεριώδη ακτινοβολία (UVΑ/UVΒ), αποσκοπώντας σε αντιπολλαπλασιαστικά και ανοσοκατασταλτικά αποτελέσματα.

Οι κύριες ενδείξεις αφορούν στην ψωρίαση, τη σπογγοειδή μυκητίαση, το εξάνθημα εκ φωτός, τον ομαλό λειχήνα, τη λεύκη, την αλωπεκία, τη δερματική μαστοκυττάρωση, το δερματικό λέμφωμα Τ-κυττάρων, κ.α..

Ακτινική κεράτωση

Η πρώιμη θεραπεία της στοχεύει στην πρόληψη της εξέλιξης σε διηθητικό καρκίνωμα πλακωδών κυττάρων.

Οι τοπικές θεραπείες χρησιμοποιούν κυτταροτοξικούς παράγοντες, που προκαλούν ισχυρή φλεγμονώδη απόκριση μέσω απελευθέρωσης κυτοκίνης.

Πρόκειται για την εφαρμογή τοπικά 5-φθοροουρακίλης 5%, δύο φορές ημερησίως για 4 εβδομάδες, imiquimod 5% μία φορά την ημέρα, 3 φορές την εβδομάδα για 4 εβδομάδες, και gel ingenol mebutate διαθέσιμο σε δύο συγκεντρώσεις, με εφαρμογή μια φορά την ημέρα για 3 συνεχόμενες ημέρες.

Αντικαρκινική χημειοθεραπεία

Το σύνδρομο χειρός-ποδός αποτελεί ανεπιθύμητη ενέργεια ορισμένων χημειοθεραπειών και στοχευμένων θεραπειών.

Εκδηλώνεται με βλάβες του δέρματος στις παλάμες και τα πέλματα.

Οι ανωμαλίες παρουσιάζονται τις ημέρες, τις εβδομάδες ή τους μήνες που έπονται την έναρξη των θεραπειών και εξαφανίζονται σταδιακά μετά το πέρας αυτών.

Το σύνδρομο χειρός-ποδός εμφανίζεται κυρίως σε άτομα που λαμβάνουν θεραπεία με 5-FU και συνδυασμό τεγαφούρης (προφάρμακο της 5-FU) και ουρακίλης ή καπεσιταβίνης (προφάρμακο της 5-FU).

Όσο για τις στοχευμένες θεραπείες, αφορούν κυρίως τους ασθενείς που λαμβάνουν sunitinib ή sorafenib (και παράγωγα της σειράς), που μπορεί δυνητικά να αναπτύξουν σύνδρομο χεριού-ποδιού.

Φωτοευαισθησία και Φάρμακα 1

Φωτοεπιδεινούμενες δερματοπάθειες

Ακμή

Η ακμή επιδεινώνεται με την ηλιακή ακτινοβολία.

Πράγματι, αν και ο ήλιος μειώνει προσωρινά τη φλεγμονή, διεγείρει τη δράση των σμηγματογόνων αδένων προκαλώντας φαγεσωρογόνο αποτέλεσμα.

Επιπλέον, οι κυκλίνες, τρετινοΐνη, ισοτρετινοΐνη και υπεροξείδιο του βενζολίου είναι φωτοευαισθητοποιές ουσίες.

Η χρήση τους δεν αντενδείκνυται το καλοκαίρι, αλλά πρέπει να συνδυάζεται με την εξωτερική φωτοπροστασία, την απουσία έκθεσης στον ήλιο μεταξύ των ωρών 11 και 16 και τη βραδινή χορήγηση της θεραπείας κατά της ακμής.

Ερυθηματώδης λύκος

Η παρουσία εξανθήματος στο πρόσωπο κατά τη διάρκεια της θερινής περιόδου, παρατηρείται σε περίπου το ήμισυ των περιπτώσεων χρόνιου ερυθηματώδους λύκου και ένα τρίτο του συστημικού ερυθηματώδους λύκου.

Ο ήλιος μπορεί να αποκαλύψει ή να επιδεινώσει την ασθένεια, με την εμφάνιση νέων δερματικών ή συστημικών αλλοιώσεων.

Έρπης

Οι εστίες έρπητα, ειδικά στα χείλη, προκαλούνται συχνά από την έκθεση στον ήλιο.

Αυτό δικαιολογεί τη σύσταση να χρησιμοποιείται στικ χειλιών με αντηλιακή προστασία, που δύναται να αποτρέψει την υποτροπή, υπό την προϋπόθεση ότι εφαρμόζεται έγκαιρα και τακτικά.

Πορφυρίες του δέρματος

Πρόκειται για κληρονομικές ασθένειες που σχετίζονται με την πιο κοινή ανεπάρκεια της αίμης, όπου συνδυάζουν την παρουσία φυσαλίδων στο πάνω μέρος των χεριών, με την ευθραυστότητα του δέρματος που ακολουθεί την έκθεση στην ηλιακή ακτινοβολία, τη μελάγχρωση του προσώπου και την υπερτρίχωση.

Ο τυπικός ασθενής

Οι εκδηλώσεις φωτοευαισθητοποίησης αναφέρονται κυρίως σε εκτεθειμένες περιοχές του σώματος (πρόσωπο, πάνω μέρος των χεριών και ντεκολτέ).

Πιθανότατα, η αντίδραση να εμπλέξει και άλλες περιοχές, όπως κουντεπιέ, πίσω μέρος βραχιόνων και πίσω μέρος γάμπας.

Υπάρχουν επίσης περιοχές του σώματος που προστατεύονται με φυσικό τρόπο και συνήθως απαλλάσσονται από τέτοιου είδους αντιδράσεις (περιοχή κάτω από το πηγούνι, άνω βλέφαρα, περιοχή πίσω από τα αυτιά, περιοχή βάσης των δερματικών διπλών).

Δεν αποκλείεται η πιθανότητα να μην προκληθεί αντίδραση στο σύνολο των περιοχών του σώματος που εκτίθενται στην ακτινοβολία.

Η φωτοτοξική αντίδραση προσομοιάζει με έντονο ηλιακό έγκαυμα και συνοδεύεται από έντονο αίσθημα καύσου.

Το ερύθημα μπορεί να συνοδεύεται από οίδημα με φυσαλίδες που θα εξελιχθεί σε απολέπιση.

Ο χρόνος που μεσολαβεί από την επαφή έως την αντίδραση είναι ιδιαίτερα μεταβλητός και κυμαίνεται από μερικές ώρες (συνηθέστερα) έως μερικές ημέρες.

Η φωτοαλλεργική αντίδραση έχει την τυπική εμφάνιση του εκζέματος και εμπλέκει αποκλειστικά περιοχές που εκτίθενται στο φως.

Η κλινική εικόνα του εκζέματος είναι πορφυρή, κάποιες φορές φυσαλιδώδης με φαγούρα, με τάση για απολέπιση.

Η έναρξη των συμπτωμάτων χρονικά τίθεται συνήθως 48 ώρες μετά την έκθεση στην ακτινοβολία.

Ο εντοπισμός των βλαβών μιας φωτοαλλεργικής αντίδρασης μπορεί να εκτείνεται και σε περιοχές προστατευμένες, εφόσον τίθεται θέμα επαναλαμβανομένων εκθέσεων στο ηλιακό φως και στην ουσία φωτοευαισθητοποίησης.

Οι δύο αυτές αντιδράσεις δεν πρέπει να συγχέονται με το έκζεμα εξ’ επαφής ή το πολύμορφο εκ φωτός ερύθημα.

Το έκζεμα εξ’ επαφής μπορεί να οφείλεται σε αλλεργική αντίδραση σε οποιαδήποτε αλλεργιογόνο ουσία της ατμόσφαιρας.

Μια ακριβής κλινική εξέταση στοχεύει στην αναζήτηση δερματικών αντιδράσεων σε περιοχές που δεν εκτίθενται στην ακτινοβολία.

Τέλος, έκζεμα εξ’ επαφής δύναται να εμφανιστεί και κατά τη διάρκεια περιόδων με έντονη ηλιοφάνεια, χωρίς απαραίτητα τη προηγούμενη έκθεση σε αυτήν, ειδικά με τη σύγχρονη χορήγηση ΜΣΑΦ.

Όσον αφορά το πολύμορφο εκ φωτός ερύθημα, πρόκειται για μια αλλεργικού τύπου αντίδραση του δέρματος, η οποία στην ουσία εκλαμβάνει την υπεριώδη ακτινοβολία (τύπου Α ή Β) ως απειλή και δημιουργεί αντισώματα εναντίον της.

Παρουσιάζεται κυρίως σε νεαρές γυναίκες, δύο έως τρεις ημέρες μετά από έντονη ηλιακή έκθεση.

Η κλινική εικόνα εμφανίζεται με κνησμώδεις, ερυθηματώδεις βλάβες σε μερικά εκτεθειμένα μέρη του σώματος, όπως το ντεκολτέ και οι βραχίονες και, συνήθως, όχι στο πρόσωπο.

Τα συμπτώματα αυτά είναι χαρακτηριστικά αυτής της συχνής καλοκαιρινής φωτοδερματοπάθειας, που δεν εξαρτάται από το χρώμα της επιδερμίδας, ούτε από τη διάρκεια της έκθεσης στον ήλιο.

Επίσης, ο ερεθισμός του δέρματος συχνά επεκτείνεται και στα σημεία του σώματος που είναι καλυμμένα από ενδύματα.

Για τη θεραπευτική αντιμετώπιση σοβαρών περιπτώσεων φωτοαλλεργίας (χρόνια ακτινική δερματίτιδα), είναι πιθανό να καταστεί αναγκαία συστηματική θεραπεία με κορτικοστεροειδή.

Ελπινίκη Μπισκανάκη, Νοσοκομειακή Φαρμακοποιός, ΠΓΝΑ Ιπποκράτειο BSc, MPharm, MSc in Health Management

Κατεβάστε δωρεάν την εφαρμογή "Charami SA" στο κινητό σας και πάντοτε θα έχετε άμεση και επίκαιρη ενημέρωση για όλα τα θέματα του κλάδου της υγείας, της ομορφιάς και της ευεξίας. Επιλέξτε το αντίστοιχο με τα ενδιαφέροντά σας "κουμπί" και περιηγηθείτε στο περιεχόμενό του!

Με την περιήγησή σας στο pharmamanage.gr αποδέχεστε την χρήση cookies.